Projekt -"DIALOG POKOLEŃ"

Uczniowie szkół ponadpodstawowych zostali włączeni do opracowywania zebranych materiałów, które pod okiem naukowców są sukcesywnie umieszczane w specjalnie w tym celu stworzonej bazie danych. Być może zrozumieją oni, że nie wolno się wstydzić mowy dziadków czyli korzeni własnego języka. Wiedza powinna wzmocnić ich wieź międzypokoleniową, zwiększyć zrozumienie i szacunek dla osób starszych, a przy okazji, zainteresować przeszłością regionu i Polski. Nauczyciele opiekujący się dobraną przez siebie grupą uczniów skorzystali z doświadczeń pracowników naukowych, biorąc udział w ocalaniu tradycyjnej kultury regionalnej od zapomnienia oraz stając się współredaktorami. Rezultatem materialnym projektu jest publikacja książkowa wydana w jednym tomie lub w kilku, z serii "Dialog pokoleń", zawierająca przeprowadzone przez uczniów wywiady z osobami posługującymi się gwarą.

Towarzystwo Kultury Języka na początku września 2014r. zaprosiło nauczycieli i uczniów Zespołu Szkół Specjalnych im. Jana Pawła II w Grajewie do wzięcia udziału w projekcie, który był realizowany w ramach programu „Ojczysty – dodaj do ulubionych”, ogłoszonego przez Narodowe Centrum Kultury. W myśl idei "taka namiastka badań gwaroznawczych i etnograficznych może stać się prawdziwą przygodą dla uczniów, a zebrany przy tej okazji materiał może być cenny dla językoznawców, badających historię języka polskiego".

Organizatorzy podjęli się przeprowadzenia w szkole warsztatów językowych dla uczniów. Zostały one poprowadzone przez językoznawcę-dialektologa - prof. Barbarę Falińską. Placówka otrzymała dyktafon do nagrywania rozmów z przedstawicielami najstarszego pokolenia mieszkańców wsi. Zadaniem uczniów było aktywne włączenie się do zbierania śladów kultury ludowej i języka ludowego w miejscowościach Powiatu Grajewskiego, poprzez nagrywanie rozmów z osobami starszymi, jeszcze mówiącymi gwarą lub rozumiejącymi gwarę, a następnie spisanie najciekawszych fragmentów tych rozmów według instrukcji przekazanej w czasie warsztatów i przekazanie ich opiekunom, aby można je było opublikować w postaci książkowej. Dyrekcja szkoły wspierała nauczyciela koordynującego badania w popularyzowaniu wyników tych badań i włączeniu do nich jak największej liczby uczniów. Naszą placówkę reprezentowali w terenie: Aleksandra Sitek - kl. II zsz, Klaudia Mikucka - kl. II g, Kamil Sypytkowski - kl. II zsz, Anna Przyborowska - kl. I zsz, Patryk Wasilewski - kl. II zsz, Monika Rydzewska - kl. I zsz, Krystian Jaźwiński - kl. II g, Marek Gryczkowski - kl. I zsz.

ZSS im. Jana Pawła II w Grajewie został wymieniony na stronie internetowej „Dialogu pokoleń”, stworzonej na użytek projektu; tam również umieszczono najciekawsze materiały zebrane przez uczniów. Projekt zakończył się w listopadzie 2014r.

Nauczyciel - koordynator

Jarosław Reut

WSTECZ


Postanowiliśmy opublikować próbki prac naszych uczniów stanowiących owoc ich samodzielnych wywiadów oraz najciekawsze przykłady słownictwa, jakie jeszcze można usłyszeć z ust mieszkańców miejscowości leżących administracyjnie na terenach gmin: Sidra (Powiat Sokólski) i Szczuczyn (nasz powiat).

Opracowania uczniów

Klaudia Diana Mikucka - kl. II g

Mój dziadek, jak był mały, bawił się drewnianymi klockami z naklejonymi na nich kolorowymi obrazkami, wykonanymi z drewna łopatkami. Czasem także wyglądającymi na metalowe lub drewnianymi samochodzikami, papierowymi samolotami, latawcami. Jeździł niewielkimi, samodzielnie zrobionymi, drabiniastymi wozami. Nie miał zbyt wielu zabawek, bo mieszkał na wsi i mieszkańców nie było stać na kupowanie zabawek w sklepie.

Moja babcia, kiedy była dzieckiem, bawiła się zabawkami w kształcie grzybków, na przykład muchomorków, które zostały kupione na targu. Motylkami na kółkach, a kiedy się je pchało, ich skrzydełka klaskały skrzydełkami. Tata mojej babci zrobił córce konia i łabędzia na biegunach; można się było na nich huśtać. Mama mojej babci szyła lalki z materiału i zdobiła je guzikami. Włosy lalek były zrobione z włóczki lub wełny. Zdarzało się kupić gotową przytulankę, która miała plastikową albo gumową głowę i sztuczne włosy. Leżała w ręcznie wykonanej i malowanej kołysce. Szczyty i boki kołyski były wykonane z desek, dno - płyty wiórowej.

Anna Przyborowska - kl. I zsz

Do wypieku chleba były używane: dzieże, niecki, łopaty, miotły, haki i koszyki. Jednak najważniejszy był piec chlebowy. Dzieże to były naczynia wykonane z drewnianych, często dębowych, klepek. Nieckami nazywano naczynia wydłubane w drewnie o różnym formacie. Czasem zbijano je z desek. W nieckach zaczyniano chleb. Łopatą była krótka, szeroka lub zaokrąglona deska o długim trzonku służąca do wkładania i wykładania chleba z pieca. Do wymiatania pieca chlebowego służyła miotła. A hak służył do rozgrzania ognia w piecu.

Marek Gryczkowski - kl. I zsz

Kiedyś piece chlebowe były budowane z gliny, dopiero później stawiano je z cegły. Opalano drzewem. Gdy piec nagrzał się do odpowiedniej temperatury, z wnętrza wymiatano popiół ze spalonego drzewa. Następnie drewnianą łopatą na kalnusie wkładano zaczynione ciasto. Wystarczyło cierpliwie zaczekać, by posmakować tradycyjnego wypieku.

Krystian Jaźwiński - kl. II g

Mój dziadek w dzieciństwie nie miał zabawek, tak jak my teraz. Od najmłodszych lat musiał pomagać rodzicom. W wolnych chwilach grał "w klasy" na polach narysowanych na piasku. Biegał po podwórku ze zrobionym z drewna pistoletem, bawiąc się w wojnę. Bawił się z kolegami "w chowanego" i "w berka". Dziadek uważa, że obecnie dzieci mają bardzo dużo zabawek i rozrywek, tylko nie umieją z nich korzystać; wolą grać w komputer.

Aleksandra Sitek - kl. II zsz

Z opowieści mojej babci wynika, że podczas pracy na wsi korzystała z dwóch rodzajów narzędzi rolniczych: ręcznych i ciągniętych. Maszyny rolnicze dawniej były napędzane siłą mięśni zwierząt bądź ludzi. Do narzędzi ręcznych zaliczały się: łopata, sierp, cep, kosa, motyka, graca. Do narzędzi ciągniętych zalicza się: bronę, pług, kultywator. Babcia uczestniczyła we wszystkich pracach polowych: żniwach, przy sianokosach, wykopkach.

Monika Rydzewska - kl. I zsz

Moi dziadkowie opowiadali, że w swoim domu piec do wypieku chleba zbudowali podczas drugiej wojny światowej. Piec zbudowano z wypalonych z gliny cegieł. Najpierw jednak z tychże cegieł budowano kuchnię, w których przewidziano miejsce na wypiek pieczywa. Dno pieca wykładano gliną i odłamkami szkła z pobitych, np. szyb, by zapewnić lepsze warunki wypieku.Dopiero do tak przygotowanego pieca wkładano surowe ciasto, by pod wpływem temperatury zamieniło się w ciepłe i chrupiące ciasto.

Najciekawsze przykłady słownictwa

Choroba pszenicy, kiedy w ziarnkach jest brązowy pyłek - bździel

To, na czym się gotuje - angielka

Kółka do zakrywania otworów w płycie - fajery

Kratka w kuchni, przez którą przelatuje popiół - lasy

Przykrycie garnka - denko

Okrągłe naczynie do gotowania z długą rączką - skowroda

Płaskie ciasto, upieczone przed chlebem - wykopieniek

Naczynie do ciasta, dłubane w drzewie - dzierza, kopańka

Pierwszy kawałek chleba z nowego bochenka - skrajka

To, czym przesiewa się mąkę - przetak

Bardzo drobny deszcz, siąpiący kilka dni - zgnilak, zgnilizna

Woda stojąca po deszczu na drodze - kaczorówa

Miejsce pod drzewem bez słońca - chłód, usiąść w chłodzie

Cień idący za człowiekiem - puścian

"Obcas" - zaugnik

Grube klomby wydłubane z drzewa - maluny

Skórzane buty - skorznie

Bardzo znoszona, zniszczona kurtka, jesionka - oblader.

Część pługa, którą trzyma się rękami - ruczki

Część pługa, która odkłada ziemię na bok - palica

Narzędzie z drzewa, którym dawniej orano ziemię - barażniczka

Pole zdziczałe i nieuprawiane przez wiele lat - atłoch

Pole obsiane po raz pierwszy po dawnym lesie - adnarok

Kawałek płótna, z którego sieje się zboże - płachta, radno

Maszyna do siania zboża - zaponka

Zboża uprawiane na kaszę, mające drobne, białe kwiaty i czerwone łodygi - hreczyna

Narzędzie do zagarniania trawy - hrabli

Człowiek, który kosi kosą - kasiec

Część snopa, w której jest ziarno - kałase

Część snopa bez ziaren - knowia

Człowiek, który młóci cepami - małacielnik

Słoma z wymłóconego żyta - trasianka

Słup stojący przy studni z żurawiem - kołorawat

Materiał zapalny, którego używano dawniej do krzesiwa - giegi

Żywiczne kawałki drzewa, którymi łatwo rozpala się ogień w kuchni - smolniakie

Płyta kuchenna - blaty

Kółka do zakrywania otworów w płycie - kruhie

Naczynie, w którym się gotuje - czuhomnyj sagan

Gliniane naczynie do ucierania maku - wierciecha

Duża drewniana łyżka do mieszania - apałonik

Dno w piecu chlebowym - pilść

Narzędzie do poprawiania ognia w piecu - kaczarha

Płaskie ciasto, upieczone przed chlebem - achładak

Naczynie do ciasta, dłubane w drzewie - dzierzka, kapańka

Pierwszy kawałek chleba z nowego bochenka - priharek

To, czym przesiewa się mąkę - reszeta

To, czym przesiewa się żyto - arfa

Tłuczek do stępy - tołkacz, dołbieżka

WSTECZ